Geçmişi Anlamak, Bugünü Yorumlamak: Bilirkişi Atamasının Tarihsel Temelleri

Geçmişi anlamak, yalnızca tarihî olayları kronolojik sırayla aktarmaktan öteye geçer; aslında geçmiş, bugünümüzü şekillendiren birer yapı taşıdır. Her olay, her dönüm noktası, her toplumsal dönüşüm, bir anlamda bugüne dair bir ipucu taşır. İşte bu nedenle, geçmişe dair sorgulamalar yaparken, her dönem kendi toplumsal dinamiklerine ve normlarına bağlı olarak, tarihsel bağlamda ne kadar önemli bir işlev gördüğünü anlamak gerekir. Bilirkişi atamalarına bakmak da bu bağlamda, toplumsal yapının nasıl şekillendiğine ve adaletin sağlanmasındaki rolüne dair derin bir keşfe çıkmayı gerektirir.

Bilirkişi, belirli bir konuda uzmanlık gerektiren bir davada, mahkemeye bilgi sağlamak amacıyla atanan kişi olarak tanımlanabilir. Ancak bu kavram, sadece modern hukuk sistemlerinde değil, daha önceki dönemlerde de benzer işlevlerle ortaya çıkmıştır. Dolayısıyla, bilirkişi atamasının tarihsel olarak nasıl evrildiği, toplumsal normlar ve hukuki süreçlerle yakından ilişkilidir.

Antik Dönemlerden Orta Çağ’a: İlk Adımlar

Antik Yunan ve Roma’da Bilirkişi Kullanımı

Antik Yunan ve Roma’da hukuk, filozoflar ve yöneticiler tarafından sürekli tartışılan bir konu olmuştur. Yunan filozoflarından Aristoteles, adaletin en yüksek erdem olduğunu belirtmiş ve bu değer üzerinden toplumsal düzenin sağlanması gerektiğini savunmuştur. Ancak bu dönemlerde “bilirkişi” kavramı, bugünkü anlamıyla değil, genellikle toplumsal ya da askeri alanlarda “danışman” olarak görev almış kişilerle ilişkilendirilmiştir.

Roma İmparatorluğu’nda ise daha belirgin bir şekilde uzman görüşlerine başvurulmaya başlanmıştır. Hukuk, Roma İmparatorluğu’nun yapı taşlarından biriydi ve özel davalar, genellikle o dönemin bilgili sınıfına, yani avukatlara ve danışmanlara bırakılırdı. Bu dönemde, bir davanın uzman kişiler tarafından incelenmesi, mahkemede adaletin sağlanması adına büyük önem taşırdı. Roma’daki bu erken örnekler, günümüzdeki bilirkişi sisteminin temellerini atmıştır.

Orta Çağ’da Değişen İhtiyaçlar

Orta Çağ’a gelindiğinde, adaletin sağlanmasında daha geniş bir uzmanlık gerekliliği doğmuştur. Toplumlar daha karmaşık hale geldikçe, sadece hukuki değil, aynı zamanda zanaatkâr, bilimsel ve dini alanlarda da bilginin gerekliliği artmıştır. Bu dönemde, dini otoriteler ve hukuk sistemleri arasındaki ilişki, birçok davada kilisenin söz sahibi olmasına yol açmıştır. Fakat hukuk ve bilimsel danışmanlık, çok daha fazla sayıda bilirkişiye ihtiyaç duyan bir toplum yapısına evrilmiştir.

Orta Çağ boyunca, özellikle ticaretin artmasıyla birlikte, ticaret hukukunun uygulanmasında uzmanlık ihtiyacı da belirginleşmiştir. Bu dönemde, “bilgili” ve “deneyimli” kişilerin mahkemelere başvurması gerektiği fikri güç kazanmış ve giderek daha sistematik hale gelmiştir. Ancak bu tür uygulamalar, genellikle resmi değil, daha çok yerel yönetimlerin ya da kilisenin inisiyatifine bırakılmıştır.

Erken Modern Dönem: Bilirkişiliğin Resmîleşmesi

Hukukun Modernleşmesi ve Bilirkişilerin Rolü

16. ve 17. yüzyılda, Avrupa’da başlayan modern hukuk hareketleriyle birlikte, bilirkişilik müessesesi de daha kurumsal bir hale gelmeye başlamıştır. İlk kez, hukukla ilgili meselelerde uzman kişilerin yer aldığı sistematik bir düzen kurulmuş ve adaletin sağlanmasında uzmanlık daha belirgin bir şekilde yer edinmiştir.

Fransa’da 16. yüzyılda yapılan düzenlemelerle birlikte, özellikle ticaret ve mal varlığına dayalı davalarda, deneyimli tüccarlar ya da zanaatkârlar davalara danışmanlık yapmak üzere atanmıştır. Bu süreçte, bilirkişiler sadece mahkemeye bilgi sağlamakla kalmamış, aynı zamanda çözüm önerileri sunmuşlardır. Bu da toplumun, uzmanlık gerektiren konularda doğru kararlar almasına katkı sağlamıştır.

Osmanlı İmparatorluğu’nda Bilirkişi

Osmanlı İmparatorluğu’nda ise, erken dönemlerden itibaren bilirkişilere başvurulmuş, ancak bu uygulama genellikle kadıların kişisel inisiyatiflerine dayanmıştır. Yüksek mahkemelerde ise, daha çok dini ve hukuki bilgisi yüksek kişiler danışman olarak yer almıştır. 19. yüzyıldan sonra, özellikle Tanzimat Fermanı ile birlikte Osmanlı’da hukuk sisteminde köklü reformlar yapılmış ve modern hukuk düzeni ile bilirkişilik uygulaması arasında daha yakın bir ilişki kurulmuştur.

20. Yüzyıldan Günümüze: Bilirkişilik ve Toplumsal Değişim

Sanayi Devrimi ve Hukukun Evrimi

Sanayi Devrimi’nin ardından toplumsal yapılar hızla değişmiş, bu da hukuki sistemleri etkileyerek uzmanlık gerektiren davaların sayısının artmasına yol açmıştır. Özellikle sanayileşmenin getirdiği yeni üretim biçimleri, ticaretin ve iş dünyasının karmaşıklığını artırmış, bu alanda uzmanlaşmış kişilerin mahkemelerde yer alması gerekliliğini doğurmuştur.
20. yüzyılda, hukuk devletlerinin güçlenmesiyle birlikte, bilirkişilik resmî bir statü kazanmış ve adaletin sağlanmasında bu uzmanların rolü giderek artmıştır. Endüstriyel, ticari ve teknolojik alanlarda uzmanlaşan kişiler, çeşitli alanlarda mahkemeye başvurmak üzere atanmış, bilimsel ve teknik verilerin değerlendirilmesinde kritik roller üstlenmiştir.

Modern Türkiye’de Bilirkişi

Modern Türkiye’de, bilirkişilik müessesesi 1982 Anayasası’na kadar yerleşik bir hukuk normu olarak tanınmamıştır. Ancak 1982 Anayasası’ndan sonra, özellikle Ticaret Hukuku, İş Hukuku ve Ceza Hukuku gibi alanlarda bilirkişilerin rolü yasal bir çerçeveye oturtulmuştur. 2011 yılında çıkarılan Bilirkişi Yönetmeliği, bilirkişilerin görevlerini ve niteliklerini düzenlemiş, toplumsal dinamiklerin de etkisiyle, bilginin hızla arttığı günümüzde mahkemelerdeki uzmanlığın önemini pekiştirmiştir.

Bilirkişi ve Toplum: Geleceğe Dair Sorular

Bilirkişilik tarihindeki bu evrim, toplumsal değişimlerin ve adaletin nasıl şekillendiğinin bir göstergesidir. Bugün, hukuk sistemlerinde uzmanlığın, yalnızca teknik bilgiye değil, aynı zamanda toplumsal, kültürel ve ekonomik dinamiklere de dayandığı açıktır. Ancak bu gelişmelerle birlikte, sorgulanması gereken bazı sorular ortaya çıkmaktadır:

• Hukuki davalarda bilirkişi atamalarındaki artış, adaletin daha iyi sağlanmasını mı sağlıyor, yoksa uzmanlık alanlarına olan bağımlılığımız toplumsal eşitsizlikleri derinleştiriyor mu?
• Bilirkişi seçimi, tarafsızlık ilkesine ne kadar uygun? Toplumsal dönüşümle birlikte bu seçimin daha da zorlaştığı söylenebilir mi?
• Bilirkişilik kurumunun evrimi, toplumsal refahı ne şekilde etkiliyor? Bilgiyi her geçen gün daha belirleyici bir faktör haline getiren bu sistemin geleceği nasıl şekillenecek?

Tarihsel olarak bilirkişiliğin rolünü incelediğimizde, toplumsal adaletin, hukuki süreçlerin ve uzmanlığın birleşiminden nasıl beslendiğini görüyoruz. Gelecekte, bu dinamiklerin nasıl evrileceği, adaletin toplumdaki yerini nasıl yeniden şekillendirecek?